POMIĘDZY SZARYM MORZEM I SZARĄ ZIEMIĄ*

To jest brzydkie, to jest brudne, to jest zasmucające, to jest niezdrowe,

to jest puste i nędzne…

( Jean-Jacques Gautier o Końcówce)

Oto mamy wizję postapokaliptyczną. Hamm2 i Clov uwięzieni razem w pokoju. Jeden nie może chodzić, drugi siedzieć. Jeden całkiem oślepł, drugiemu niewiele brakuje. Każdy ma swoją specjalność. Rodzice Hamma, Nagg i Nell również nie mogą już chodzić, ale w przeciwieństwie do syna – nie mają nóg. I w przeciwieństwie do syna nie siedzą w fotelu, ale… w kubłach na śmieci. Na zewnątrz jest śmierć. Nie ma natury – ziemia zgasła, choć nigdy nie widziałem, by płonęła. Są tylko oni. Nie ma też żadnego innego miejsca, w które mogliby się udać.  Każdy dzień przypomina poprzedni, tyle że środki przeciwbólowe w końcu się kończą. Rutyna. Wszystko się wlecze. Wszystko jest puste. Nikogo nie czeka nic dobrego. W ogóle nic nikogo nie czeka.

 Wykonało się.

(J 19, 30)

 Ostatnie słowa umierającego Chrystusa otwierają dramat. Wbrew aluzji to misterium ukrzyżowania (imiona) nie doświadczycie tu Boga, z prostej przyczyny: Drań! Nie istnieje!  Doświadczycie zaś totalnego zezwierzęcenia. Clov przybiega na gwizdek3. Rodzicom przetrzymywanych w kubłach na śmieci, karmionych sucharkami i podsypywanych piaskiem (kiedyś trocinami, ale dobre czasy się skończyły) też bliżej do zwierząt niż ludzi. Clov nie może zabić Hamma, bo… nie wie jak dostać się do spiżarni. Planuje go opuścić, ale do końca tekstu nie podejmie w tej sprawie ostatecznej decyzji. Zapytany czy był kiedyś szczęśliwy odpowie, że nic mu o tym nie wiadomo. Od wszystkich bije totalna obojętność i poczucie bezsensu. Znowu nic się nie da zrobić.

CLOV: Something is taking its course.

(…)

HAMM: We’re getting on.

 Te słowa Hamm powtarza czterokrotnie. Wszystko jakoś się toczy. Rozgrywa się. Przez cały dramat Hamm snuje swoją opowieść, traktuje rzeczywistość jak szachownice, na której może toczyć mniej lub bardziej wyimaginowane rozgrywki. Jednak wokół tak bardzo nic się nie dzieje, że nawet znalezienie pchły daje bohaterom nadzieje na odrodzenie ludzkości. Emocje wzbudza też chłopiec dostrzeżony przez okno. Jednak nie na długo – jeśli istnieje, tam – umrze, albo przyjdzie tu. A jeśli nie istnieje, nie warto.

 HAMM: I’ll give you nothing more to eat.

CLOV: Then we’ll die.

HAMM: I’ll give you just enough to keep you from dying. You’ll be hungry all the time.

CLOV: Then we won’t die.

Jak zapowiada tytuł jesteśmy świadkami ostatniej partii gry. Z tymże gra ta skazana jest na porażkę, pozostaje więc ją przerwać, żeby nie dopuścić do klęski. Śmierć nie jest rozwiązaniem. Pozostaje trwanie w nicości. Zatem urywa się. Tekst się kończy. Partia przerwana. Podobno nic nie jest tak śmieszne jak nieszczęście. Beckett rzuca te słowa na przekór. Po spotkaniu z Końcówką nie można się z nimi zgodzić. Nie ma tu się z czego śmiać. Pozostaje już tylko płakać. Nad rutyną, bezsensem i obojętnością. Nad pustką wewnątrz i na zewnątrz. Nad wszechobecną nicością. Nad wielkim bólem. Płacze się, płacze, bez powodu, żeby się nie śmiać, i z wolna popada się… w prawdziwy smutek.

*Tak Piotr Kotlarz opisuje scenę w Końcówce: pokój bez mebli znajdujący się pomiędzy szarym morzem i równie szarą ziemią.

[1] Fin de partie czyli koniec partii, Endgame – gra końcowa. Tak czy inaczej mowa o szachach. A konkretnie o ostatniej części rozgrywki. W polskim tłumaczeniu brak słowa „gra”, a jest ono jednak dość istotne w kontekście całości.

P.S premierowo zagrana po francusku w Royal Court Theatre ♥ – 1957.

[2] HAMM – „młotek”

NAGG – „gwóźdź”

NELL – „gwóźdź”

CLOV –  „gwóźdź”

gwoździe + młotek à misterium ukrzyżowania

 [3 ] Również w Czekając na Godota pojawia się bohater traktowany i zachowujący się jak zwierzę – Lucky.

 

SAMUEL BECKETT, KOŃCÓWKA1 (FIN DE PARTIE/ ENDGAME), 1956

Bibliografia

  1. S. Beckett, Końcówka, [w:] idem, No właśnie co, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2010.
  2. http://samuel-beckett.net/endgame.html
  3. P. Kotlarz, Historia dramaturgii. Kierunki i determinanty rozwoju dramaturgii w świecie.

Photo by Javier Grixo on Unsplash

You may also like

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.